Trầm cảm theo mùa: khi mùa đông làm bạn buồn kéo dài

Trầm cảm theo mùa là gì

Trời tối sớm, ít nắng, lạnh kéo dài: nhiều người thấy mệt mỏi, buồn hơn khi mùa đông đến. Nhưng với một số người, cảm giác đó nặng hơn nhiều và lặp lại mỗi năm. Theo Trung tâm Sức khỏe Tâm thần và Nghiện (CAMH) ở Toronto, trầm cảm theo mùa (Seasonal Affective Disorder, SAD) là một dạng trầm cảm quay lại mỗi năm vào khoảng cùng một thời điểm, thường là mùa thu hoặc mùa đông. Một số người có triệu chứng theo mùa vào mùa hè.

Dấu hiệu cần để ý

Theo CAMH, triệu chứng giống trầm cảm nặng, nhưng xuất hiện và biến mất vào cùng thời điểm mỗi năm. Triệu chứng chính là tâm trạng buồn, tuyệt vọng hầu hết các ngày, kéo dài hơn hai tuần, ảnh hưởng đến công việc, học tập hoặc các mối quan hệ. Các dấu hiệu khác:

• Thay đổi ăn uống, cân nặng, giấc ngủ.
• Mất hứng thú, thu mình, mệt mỏi.
• Cảm thấy vô vọng, tội lỗi quá mức, tự ti.
• Bồn chồn hoặc chậm chạp, dễ cáu.
• Khó tập trung, khó nhớ, khó quyết định.
• Dễ khóc; có ý nghĩ tự tử, điều mà CAMH nhấn mạnh luôn phải được coi trọng.

Ai dễ mắc

Theo CAMH:

• Phụ nữ được chẩn đoán nhiều hơn nam giới.
• Phổ biến hơn ở người sống xa xích đạo, về phía bắc hoặc phía nam.
• Người trẻ dễ mắc hơn; nguy cơ giảm dần theo tuổi.
• Người có người thân từng bị trầm cảm hoặc SAD.

Với người Việt sang Canada, mùa đông đầu tiên ở một nơi xa xích đạo hơn nhiều so với quê nhà có thể là trải nghiệm rất khác.

Vì sao xảy ra

CAMH cho biết SAD dường như được kích hoạt bởi sự thay đổi lượng ánh sáng mặt trời. Các nhà nghiên cứu cho rằng thay đổi ánh sáng có thể làm rối đồng hồ sinh học điều khiển giấc ngủ, và ảnh hưởng các chất dẫn truyền thần kinh như serotonin, dopamine.

Điều trị

• Liệu pháp ánh sáng là phương pháp điều trị chính: tiếp xúc với ánh sáng nhân tạo cường độ cao, có thiết bị dùng tại nhà. Tác dụng phụ thường nhẹ: buồn nôn, đau đầu, mỏi mắt.
• Các phương pháp khác cũng hiệu quả: thuốc, tâm lý trị liệu, giáo dục tâm lý và một số liệu pháp khác, dùng riêng hoặc kết hợp.
• Tăng vận động và dành thêm thời gian ngoài trời có thể giúp giảm triệu chứng.

Các bước khi nghi mình bị trầm cảm theo mùa

1. Ghi lại tâm trạng, giấc ngủ, ăn uống trong vài tuần.
2. Nói chuyện với bác sĩ gia đình hoặc phòng khám về những gì bạn ghi lại.
3. Hỏi về liệu pháp ánh sáng trước khi tự mua thiết bị.
4. Ra ngoài trời ban ngày, vận động đều đặn.
5. Giữ kết nối với bạn bè, gia đình, cộng đồng.
6. Nếu có ý nghĩ tự tử, tìm hỗ trợ ngay, gọi cấp cứu nếu khẩn cấp.

Nơi tìm hỗ trợ

• CAMH, đường dây Access CAMH: 416-535-8501, chọn số 2, cho dịch vụ lâm sàng của CAMH.
• ConnexOntario: thông tin dịch vụ sức khỏe tâm thần ở Ontario.
• Kids Help Phone: 1 800 668-6868.

Checklist tự quan sát

• Buồn hầu hết các ngày, hơn hai tuần?
• Ngủ nhiều hơn, ăn khác thường?
• Mất hứng thú với việc mình từng thích?
• Lặp lại cùng mùa năm ngoái?

Câu hỏi thường gặp

Buồn mùa đông có phải trầm cảm theo mùa không?

Không phải lúc nào cũng vậy. SAD là trầm cảm quay lại mỗi năm cùng mùa, với tâm trạng buồn hầu hết các ngày hơn hai tuần và ảnh hưởng cuộc sống. Hãy nói với bác sĩ.

Liệu pháp ánh sáng là gì?

Là tiếp xúc với ánh sáng nhân tạo cường độ cao, phương pháp điều trị chính theo CAMH. Tác dụng phụ thường nhẹ.

Gọi đâu để được hỗ trợ?

Access CAMH 416-535-8501 (chọn số 2), ConnexOntario, hoặc Kids Help Phone 1 800 668-6868 cho người trẻ.

Một tình huống thường gặp

Hùng sang Toronto du học, mùa đông thứ hai anh nhận ra mình ngủ li bì, bỏ học nhóm, chẳng muốn ăn, giống hệt năm ngoái. Anh hẹn gặp bác sĩ ở phòng khám trường, được tư vấn về liệu pháp ánh sáng và tư vấn tâm lý, đồng thời rủ bạn cùng phòng đi bộ mỗi trưa.